Trong giới kinh doanh, luôn tồn tại một định kiến ngầm: “Dân tư vấn chỉ giỏi nói, không giỏi làm”. Sự kiện CEO Starbucks – một cựu tư vấn cấp cao – rời ghế chỉ sau hơn một năm càng làm dấy lên nghi ngại này. Tuy nhiên, nếu nhìn nhận khách quan, lịch sử kinh doanh thế giới đã chứng kiến không ít CEO xuất thân tư vấn chèo lái những con thuyền khổng lồ đến bến bờ vinh quang. Vậy đâu là ranh giới mong manh giữa một thất bại cay đắng và một di sản để đời?
Vị thế của CEO xuất thân tư vấn
Không phải ngẫu nhiên mà các tập đoàn lớn thường “săn” lãnh đạo từ các công ty tư vấn hàng đầu như McKinsey, BCG hay Bain. CEO xuất thân tư vấn sở hữu những vũ khí sắc bén mà ít nhà quản lý thực chiến nào có được: tư duy logic mạch lạc, khả năng nhìn bức tranh toàn cảnh (big picture) và kỹ năng giải quyết vấn đề (problem-solving) cực kỳ nhanh nhạy.
Hãy nhìn vào James Gorman, người đã vực dậy Morgan Stanley sau khủng hoảng tài chính (cựu McKinsey). Hay Sundar Pichai của Google, cũng từng có thời gian làm việc tại McKinsey. Họ thành công vì biết dùng “bộ óc tư vấn” để định hình chiến lược dài hạn, nhưng đồng thời biết cách học hỏi ngôn ngữ của vận hành.
Tại sao nhiều CEO xuất thân tư vấn lại thất bại khi thực chiến?
Thất bại thường đến từ hai cái bẫy lớn: Bẫy tối ưu hóa trên Excel (cắt giảm chi phí cơ học làm tổn thương trải nghiệm khách hàng) và Bẫy tháp ngà (ra quyết định dựa trên báo cáo thay vì thực tế hiện trường).
Khi làm tư vấn, sản phẩm của bạn là một bản kế hoạch hoàn hảo. Khi làm CEO, sản phẩm của bạn là kết quả kinh doanh và con người. Sự nhầm lẫn giữa hai loại “sản phẩm” này là nguyên nhân của mọi sự sụp đổ.
1. Bẫy “Tối ưu hóa trên Excel”
Dân tư vấn được đào tạo để tìm ra sự kém hiệu quả và cắt giảm nó. Nhưng trong kinh doanh dịch vụ, cảm xúc khách hàng không hiển thị trên file Excel. Một CEO xuất thân tư vấn có thể ra lệnh cắt giảm nhân sự để đẹp báo cáo tài chính quý, nhưng vô tình giết chết trải nghiệm khách hàng – linh hồn của doanh nghiệp.
2. Bẫy “Tháp ngà quản trị”
Khác với dân vận hành (Operator) đi lên từ cơ sở, CEO xuất thân tư vấn thường quản lý qua các tầng lớp báo cáo. Họ thiếu sự kết nối với “hơi thở” của thị trường và nỗi đau của nhân viên tuyến đầu. Khi khủng hoảng xảy ra, họ tìm giải pháp trong phòng họp thay vì đi xuống cửa hàng.
Những “khoảng trống kỹ năng” chí mạng cần lấp đầy
Đây là phần mà các cựu tư vấn viên thường gặp cú sốc lớn nhất khi bước vào ghế CEO. Có những kỹ năng chưa bao giờ được dạy trong các dự án tư vấn nhưng lại là “oxy” để thở trong môi trường doanh nghiệp thực tế.
1. Từ “Chính xác tuyệt đối” sang “Quyết đoán”
Dân tư vấn được đào tạo để tìm kiếm dữ liệu (data-driven) đến khi có độ chính xác 99% mới đưa ra khuyến nghị. Nhưng trong vai trò CEO, bạn hiếm khi có đủ dữ liệu hoàn hảo. Bạn phải ra quyết định sinh tử khi chỉ nắm trong tay 60-70% thông tin. Một CEO xuất thân tư vấn thất bại thường mắc bệnh “tê liệt do phân tích” (analysis paralysis) – chần chừ hành động để chờ thêm báo cáo, trong khi đối thủ đã chiếm lĩnh thị trường. Sự chuyển dịch từ việc “trả lời đúng” sang “hành động nhanh” là rào cản tâm lý khó vượt qua nhất.
2. Trí tuệ cảm xúc (EQ) và Quản trị chính trị nội bộ
Trong nghề tư vấn, bạn làm việc với các giám đốc cấp cao, những người thông minh và lý trí. Nhưng khi điều hành một công ty 30.000 nhân viên, bạn làm việc với một xã hội thu nhỏ. Bạn phải xử lý những vấn đề rất “con người”: sự ghen tị giữa các phòng ban, động lực làm việc của nhân viên kho, hay nỗi lo cơm áo gạo tiền của nhân viên bán hàng.
Các CEO thất bại thường áp dụng mệnh lệnh hành chính lạnh lùng xuống cấp dưới mà quên mất việc “bán” tầm nhìn đó cho nhân viên. Họ thiếu khả năng xây dựng liên minh (building alliances) và tạo ra sự đồng thuận từ trái tim – thứ mà không slide PowerPoint nào làm thay được.
Lời giải cho bài toán “Tư vấn làm CEO”: Bản đồ chuyển hóa năng lực
Vậy làm thế nào để một chuyên gia tư vấn tài ba trở thành một “đại tướng” thực chiến? Câu trả lời không nằm ở việc học thêm kiến thức, mà nằm ở sự tẩy rửa tư duy (mindset detox).
“Nhúng tay vào bùn”
Lời giải đầu tiên và quan trọng nhất là từ bỏ bộ vest sang trọng để đi xuống “gemba” (hiện trường). Một CEO thành công sẽ không ngồi đọc báo cáo về quy trình pha chế, anh ta sẽ đứng quầy, tự tay pha cà phê và nghe khách hàng phàn nàn trực tiếp. Hành động này mang lại hai lợi ích khổng lồ:
- Dữ liệu sống: Cảm nhận được những nỗi đau vận hành mà số liệu không phản ánh (ví dụ: máy pha cà phê đặt sai chỗ khiến nhân viên mỏi lưng, làm chậm tốc độ phục vụ).
- Sự tôn trọng (Respect): Nhân viên chỉ thực sự chiến đấu vì một vị tướng dám lội bùn cùng họ. Brian Niccol (CEO mới của Starbucks) thành công ở Taco Bell chính vì ông hiểu rõ từng chi tiết nhỏ trong nhà bếp.
Chuyển từ “Người giải quyết vấn đề” sang “Người kiến tạo văn hóa”
Khi làm tư vấn, bạn được thuê để sửa cái sai. Khi làm CEO, nhiệm vụ của bạn là xây dựng cái đúng để người khác tự sửa cái sai.
Thay vì trực tiếp nhảy vào vi quản lý (micromanagement) từng dự án, CEO xuất thân tư vấn cần học cách lùi lại để trao quyền. Họ cần xây dựng một văn hóa nơi mà sự minh bạch và hiệu quả được đề cao, thay vì văn hóa “trình bày đẹp”. Sự chuyển dịch này đòi hỏi sự khiêm tốn cực độ: chấp nhận rằng mình không còn là người thông minh nhất trong phòng về mọi lĩnh vực chuyên môn, mà là người giỏi nhất trong việc kết nối các nguồn lực.
Sự tiến hóa tất yếu của nhà lãnh đạo
Thất bại của Laxman Narasimhan tại Starbucks không phải là bản án tử hình cho giới tư vấn muốn làm CEO. Ngược lại, đó là một bài học đắt giá về sự khiêm tốn trước thực tế vận hành.
Anh em làm nghề tư vấn hoàn toàn có thể trở thành những CEO vĩ đại nếu họ dám thực hiện một cuộc “phẫu thuật tâm trí”: Giữ lại tư duy chiến lược sắc bén, nhưng cấy ghép thêm trái tim nóng của người làm nghề và đôi tay sẵn sàng lấm bẩn.
Trong kỷ nguyên mới, thị trường không cần những CEO chỉ biết đọc bảng cân đối kế toán. Thị trường cần những CEO xuất thân tư vấn nhưng mang linh hồn của một người thợ lành nghề – những người biết rằng chiến lược hay nhất không nằm trên giấy, mà nằm trong nụ cười hài lòng của khách hàng và giọt mồ hôi của nhân viên tuyến đầu.
Xem thêm
Nhân sự tại sao là quan trọng!
3 mô hình lãnh đạo hiện đại: Cynefin Framework, OODA Loop, Design Thinking
