Thông tin Bộ Công Thương đang nghiên cứu mô hình chuyển đổi chợ truyền thống đối với gần 7.000 khu chợ trên cả nước đang tạo ra làn sóng thảo luận sôi nổi trong giới tiểu thương và các nhà đầu tư bán lẻ. Phát biểu tại sự kiện khai trương trung tâm thương mại GO! Thăng Long, ông Trần Hữu Linh – Cục trưởng Cục Quản lý thị trường trong nước – đã nhấn mạnh đây là một bước đi chiến lược nhằm hiện đại hóa hạ tầng thương mại Việt Nam.
Tuy nhiên, liệu việc biến những khu chợ dân sinh quen thuộc thành các cửa hàng tiện ích hay trung tâm thương mại có phải là “chiếc đũa thần”? Hay nó sẽ đẩy hàng ngàn tiểu thương vào thế khó? Bài viết này sẽ phân tích sâu sắc đề án chuyển đổi chợ truyền thống dưới góc nhìn đa chiều và bài học thực tế từ các nước láng giềng.
Toàn cảnh đề xuất chuyển đổi chợ truyền thống tại Việt Nam
Để hiểu rõ tác động của chính sách này, trước hết chúng ta cần nắm bắt quy mô và định hướng cụ thể mà cơ quan quản lý đang hướng tới.
Quy mô và mục tiêu của đề án
Theo số liệu từ Bộ Công Thương, hiện có gần 7.000 chợ đang hoạt động trên khắp cả nước, đóng vai trò huyết mạch trong việc cung ứng hàng hóa dân sinh. Đề án chuyển đổi chợ truyền thống không chỉ nhằm mục đích “thay áo mới” cho bộ mặt đô thị mà còn giải quyết các vấn đề cấp bách về an toàn thực phẩm, phòng cháy chữa cháy và vệ sinh môi trường – những điểm yếu cố hữu của mô hình chợ cũ.
Mục tiêu dài hạn là xây dựng một hạ tầng thương mại hiện đại, văn minh, phù hợp với “Chiến lược phát triển thị trường bán lẻ Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2050”.
Bài học quốc tế về chuyển đổi mô hình chợ: Thành công và Thất bại
Việt Nam không phải là quốc gia đầu tiên tại Đông Nam Á thực hiện cuộc cách mạng này. Nhìn sang Thái Lan, Indonesia hay Malaysia, chúng ta có thể rút ra những bài học quý giá để quá trình chuyển đổi chợ truyền thống không đi vào vết xe đổ.
Thái Lan: Nghệ thuật “sống chung” giữa cũ và mới
Thái Lan đã rất thành công khi không chọn cách xóa sổ hoàn toàn chợ cũ. Thay vào đó, họ thực hiện chuyển đổi chợ truyền thống theo hướng “Fresh Market” (Chợ tươi sống) đạt chuẩn vệ sinh.
Chính phủ Thái Lan phân vai rất rõ ràng: Hệ thống siêu thị hiện đại tập trung bán đồ khô, thực phẩm đóng gói; trong khi các chợ truyền thống vẫn giữ thế độc tôn về thực phẩm tươi sống, rau củ địa phương và các mặt hàng văn hóa đặc thù. Nhờ đó, chuyển đổi chợ truyền thống tại đây không làm mất đi bản sắc mà còn biến các khu chợ thành điểm đến du lịch hấp dẫn.
Indonesia: Bài học đắt giá từ việc “bê tông hóa”
Ngược lại, Indonesia mang đến một bài học cảnh tỉnh về chương trình “Revitalisasi Pasar” (Tái thiết chợ). Dù mục tiêu là nâng cấp hạ tầng, nhưng việc xây dựng các tòa nhà quá khang trang đã khiến chi phí vận hành tăng vọt.
Hệ quả là sau khi chuyển đổi chợ truyền thống, phí thuê sạp quá cao khiến nhiều tiểu thương không thể trụ lại và phải bỏ nghề. Người dân cũng e ngại vào mua sắm vì cảm giác xa lạ, mất đi văn hóa mặc cả và giao lưu thân tình vốn có. Nhiều khu chợ sau cải tạo rơi vào cảnh “vườn không nhà trống”, lãng phí nguồn lực xã hội.
Malaysia: Chuyển đổi số giữ chân khách hàng
Tại Malaysia, thay vì tập trung quá nhiều vào xây dựng phần cứng, họ chú trọng “phần mềm” trong quá trình chuyển đổi chợ truyền thống. Các khu chợ ướt (wet markets) vẫn được duy trì nhưng được tích hợp mạnh mẽ công nghệ thanh toán không tiền mặt (E-wallets).
Đặc biệt sau đại dịch, sự kết hợp giữa mô hình chợ truyền thống và dịch vụ giao hàng tận nơi (delivery) đã giúp các tiểu thương cạnh tranh sòng phẳng với các siêu thị lớn, giữ vững thị phần bán lẻ thực phẩm tươi sống.
Cơ hội và Thách thức khi chuyển đổi chợ truyền thống ở Việt Nam
Quay lại bối cảnh Việt Nam, đề án này mang đến cả cơ hội vàng lẫn những rủi ro hiện hữu mà các nhà hoạch định chính sách cần cân nhắc kỹ lưỡng.
Cơ hội “lột xác” cho hạ tầng thương mại
Lợi ích lớn nhất của việc chuyển đổi chợ truyền thống là giải quyết dứt điểm tình trạng nhếch nhác, ô nhiễm tại nhiều khu chợ hiện nay. Một không gian mua sắm sạch sẽ, đảm bảo an toàn thực phẩm sẽ lấy lại niềm tin của người tiêu dùng.
Hơn nữa, mô hình mới giúp tiểu thương tiếp cận được nhóm khách hàng trẻ (Gen Z) – thế hệ vốn ưu tiên sự tiện lợi và thanh toán số. Nếu chuyển đổi chợ truyền thống thành công, chúng ta sẽ khơi thông được dòng chảy hàng hóa, thúc đẩy tiêu dùng nội địa mạnh mẽ hơn.
Nguy cơ tiểu thương bị “bật bãi” khỏi sân chơi
Tuy nhiên, thách thức lớn nhất nằm ở bài toán kinh tế cho tiểu thương. Kinh nghiệm từ Indonesia cho thấy, nếu biến chợ thành trung tâm thương mại, phí thuê mặt bằng chắc chắn sẽ tăng cao. Điều này có thể đẩy hàng ngàn hộ kinh doanh nhỏ lẻ – vốn là linh hồn của chợ – ra khỏi cuộc chơi vì không chịu nổi chi phí.
Bên cạnh đó là nguy cơ mất bản sắc văn hóa. Chuyển đổi chợ truyền thống không khéo sẽ biến những không gian giao thương mang đậm tính cộng đồng thành những “hộp bê tông” vô hồn, xa lạ với thói quen “ngồi trên xe máy mua mớ rau” của người Việt. Rủi ro về quy hoạch treo hay những trung tâm thương mại vắng khách sau khi xây dựng cũng là điều cần đặc biệt lưu tâm.
Giải pháp nào để chuyển đổi chợ truyền thống hiệu quả?
Để việc chuyển đổi chợ truyền thống thực sự mang lại lợi ích cho cả nhà nước, doanh nghiệp và tiểu thương, cần một lộ trình linh hoạt và nhân văn.
Thứ nhất, không nên rập khuôn công thức “biến chợ thành trung tâm thương mại” cho tất cả địa phương. Cần phân loại chợ dựa trên vị trí, thói quen tiêu dùng và thu nhập dân cư để chọn mô hình chuyển đổi chợ truyền thống phù hợp: nơi thì xây mới hiện đại, nơi chỉ cần chỉnh trang sạch đẹp.
Thứ hai, chuyển đổi chợ truyền thống phải đi đôi với chuyển đổi số thực chất. Thay vì chỉ tập trung xây vỏ vật lý, Bộ Công Thương nên có các chương trình hỗ trợ tiểu thương kỹ năng bán hàng online, livestream, quản lý dòng tiền bằng công nghệ. Đây mới là “chiếc cần câu” giúp họ sống khỏe trong thời đại mới.
Cuối cùng, cần có cơ chế hài hòa lợi ích. Trong giai đoạn đầu chuyển đổi chợ truyền thống, nhà nước và chủ đầu tư cần có chính sách hỗ trợ phí thuê, giãn tiến độ đóng tiền để tiểu thương không bị “sốc nhiệt” về chi phí, giúp họ yên tâm bám chợ, giữ nghề.
Kết luận
Chuyển đổi chợ truyền thống là xu thế tất yếu của một nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam. Tuy nhiên, hiện đại hóa không đồng nghĩa với việc xóa bỏ hoàn toàn quá khứ. Một mô hình chuyển đổi thành công là mô hình biết dung hòa giữa tiện ích hiện đại và nét văn hóa mua bán truyền thống, nơi tiểu thương vẫn là chủ thể chính của hoạt động kinh thương. Hy vọng rằng với sự nghiên cứu kỹ lưỡng từ Bộ Công Thương, 7.000 khu chợ trên cả nước sẽ có một cuộc “lột xác” ngoạn mục nhưng vẫn giữ được cái “hồn” vốn có.
Xem thêm
Toàn Cảnh Thị Trường Số Việt Nam 2025: Chiến Lược Tăng Trưởng Đa Kênh Dựa Trên Dữ Liệu
