Ngành tài chính – kế toán toàn cầu vừa trải qua một cơn địa chấn khi Deloitte, một trong bốn “gã khổng lồ” của nhóm Big4, bị phát giác sử dụng trí tuệ nhân tạo để tạo ra các báo cáo chứa thông tin sai lệch nghiêm trọng. Vụ việc liên quan đến một hợp đồng tư vấn trị giá hơn 1 triệu USD với chính phủ Canada, nơi AI đã tự ý “sáng tác” ra các dữ liệu không có thật. Sự kiện này không chỉ làm lung lay niềm tin vào các định chế tài chính lớn mà còn đặt ra một dấu hỏi lớn về tính an toàn khi ứng dụng AI trong kiểm toán và tư vấn chiến lược. Đối với Việt Nam, một thị trường đang khát khao chuyển đổi số, đây là bài học xương máu về việc quản trị rủi ro khi đưa công nghệ vào các quy trình nghiệp vụ cốt lõi.
Toàn cảnh bê bối “ảo giác” của Deloitte
Vụ việc bắt đầu vỡ lở khi tờ The Independent công bố kết quả điều tra, phơi bày những sai sót không thể chấp nhận được trong một báo cáo dài 526 trang do Deloitte thực hiện. Báo cáo này được Sở Y tế & Dịch vụ Cộng đồng của một bang tại Canada đặt hàng hồi tháng 5 nhằm tìm giải pháp cho vấn đề thiếu hụt nhân sự y tế sau đại dịch COVID-19.
Chính quyền Canada đã chi trả gần 1,6 triệu CAD (tương đương 1,1 triệu USD) cho báo cáo này thông qua 8 đợt thanh toán. Tuy nhiên, thay vì nhận được những phân tích dựa trên dữ liệu thực tế, họ lại nhận về một tài liệu chứa đầy “ảo giác” của AI.
Cụ thể, để biện minh cho các phân tích hiệu quả chi phí, AI trong kiểm toán của Deloitte đã viện dẫn những bài báo học thuật hoàn toàn bịa đặt. Nghiêm trọng hơn, công nghệ này đã gán tên các nhà nghiên cứu uy tín có thật vào những công trình mà họ chưa từng tham gia. Thậm chí, nó còn tự động “kết nối” các đồng tác giả là những người chưa từng làm việc chung với nhau để tạo ra các trích dẫn giả mạo.
Giáo sư Gail Tomblin Murphy, Giám đốc nghiên cứu điều dưỡng tại Đại học Dalhousie (Nova Scotia), đã vô cùng sững sờ khi phát hiện tên mình bị Deloitte trích dẫn trong một bài báo không hề tồn tại. Bà xác nhận với báo giới rằng bà chỉ từng cộng tác với 3 trong số 6 cái tên được liệt kê là đồng tác giả trong trích dẫn sai lệch đó.
Chưa dừng lại ở đó, bản báo cáo còn trích dẫn một bài viết trên tạp chí chuyên ngành Canadian Journal of Respiratory Therapy. Tuy nhiên, khi các nhà nghiên cứu độc lập tra cứu trong cơ sở dữ liệu của tạp chí, bài viết này hoàn toàn không có thật. Đây là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy sự lỏng lẻo trong khâu kiểm soát chất lượng khi ứng dụng AI trong kiểm toán và tư vấn của Deloitte.
Đây không phải là lần đầu tiên trong năm nay Deloitte gặp rắc rối với AI. Trước đó tại Úc, hãng này cũng đã bị phát hiện sử dụng AI trong một báo cáo trị giá 290.000 AUD nhằm hỗ trợ chính phủ siết chặt gian lận phúc lợi. Một nhà nghiên cứu đã tìm thấy các trích dẫn luật bịa đặt và các nghiên cứu “ma” trong tài liệu dài 237 trang này. Deloitte sau đó đã phải thừa nhận việc sử dụng hệ thống Generative AI Azure OpenAI để soạn thảo và buộc phải hoàn trả một phần kinh phí.
Tại sao Generative AI lại “nói dối” trong các báo cáo chuyên môn?
Để hiểu rõ nguồn gốc rủi ro khi ứng dụng AI trong kiểm toán, chúng ta cần hiểu cơ chế hoạt động của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) như ChatGPT hay Azure OpenAI. Về bản chất, các hệ thống này không phải là cơ sở dữ liệu tri thức (Knowledge Base) mà là các mô hình xác suất. Chúng được huấn luyện để dự đoán từ ngữ tiếp theo trong một câu sao cho nghe có vẻ hợp lý nhất về mặt ngữ pháp và ngữ cảnh, chứ không phải để đảm bảo tính chính xác của thông tin.
Trong giới công nghệ, hiện tượng này được gọi là “ảo giác AI” (AI Hallucinations). Khi AI không tìm thấy thông tin chính xác trong dữ liệu huấn luyện để trả lời câu hỏi, nó có xu hướng tự “bịa” ra thông tin để lấp đầy khoảng trống nhằm làm hài lòng người dùng.
Trong trường hợp của Deloitte, khi được yêu cầu tìm kiếm các bằng chứng học thuật để hỗ trợ cho các luận điểm về chính sách y tế, AI trong kiểm toán đã tự động ghép nối các từ khóa chuyên ngành, tên các tạp chí uy tín và tên các giáo sư nổi tiếng để tạo ra các trích dẫn trông rất “thật” nhưng lại hoàn toàn giả mạo.
Đối với ngành kiểm toán và tư vấn, nơi mà sự chính xác, trung thực và bằng chứng xác thực (Audit Evidence) là tôn chỉ hoạt động, thì đặc tính này của Generative AI là một rủi ro chí mạng. Việc người phát ngôn của Deloitte Canada khẳng định “AI không được dùng để viết báo cáo mà chỉ hỗ trợ trích dẫn” càng cho thấy sự nguy hiểm khi con người quá tin tưởng vào khả năng tra cứu của máy móc mà bỏ qua các bước thẩm định thủ công.
Thực trạng và rủi ro ứng dụng AI trong kiểm toán tại Việt Nam
Việt Nam đang nằm trong nhóm các quốc gia có tốc độ chuyển đổi số nhanh nhất khu vực. Các công ty kiểm toán tại Việt Nam, bao gồm cả Big4 và các hãng kiểm toán nội địa (Non-Big), đang chịu áp lực lớn trong việc hiện đại hóa quy trình để xử lý khối lượng dữ liệu ngày càng lớn của khách hàng.
Việc ứng dụng AI trong kiểm toán tại Việt Nam đang mở ra nhiều cơ hội đột phá. AI giúp tự động hóa việc trích xuất dữ liệu từ hóa đơn, đối chiếu công nợ, phân tích biến động tài chính và đánh giá rủi ro sơ bộ. Tuy nhiên, vụ bê bối của Deloitte là một hồi chuông cảnh tỉnh kịp thời cho thị trường Việt Nam.
Rủi ro lớn nhất tại Việt Nam hiện nay là sự thiếu hụt về hành lang pháp lý và quy trình kiểm soát nội bộ. Nhiều doanh nghiệp kiểm toán nhỏ và vừa có thể đang âm thầm sử dụng các công cụ AI công cộng (như ChatGPT miễn phí) để hỗ trợ viết báo cáo, dịch thuật tài liệu hoặc tóm tắt văn bản pháp luật mà không có cơ chế kiểm chứng nghiêm ngặt.
Hệ thống văn bản pháp luật và chuẩn mực kế toán (VAS) của Việt Nam có nhiều đặc thù phức tạp. Các mô hình AI toàn cầu thường được huấn luyện chủ yếu trên dữ liệu tiếng Anh và luật pháp phương Tây. Do đó, khi ứng dụng AI trong kiểm toán vào bối cảnh Việt Nam, nguy cơ AI hiểu sai luật, trích dẫn sai nghị định/thông tư hoặc đưa ra các nhận định không phù hợp với văn hóa kinh doanh bản địa là rất cao.
Nếu một báo cáo kiểm toán sai lệch được phát hành ra thị trường chứng khoán Việt Nam, hậu quả sẽ vô cùng khôn lường. Nó không chỉ gây thiệt hại tài chính cho nhà đầu tư mà còn làm xói mòn niềm tin vào sự minh bạch của thị trường, dẫn đến các rủi ro pháp lý nghiêm trọng cho chính công ty kiểm toán.
Giải pháp cốt lõi để hạn chế rủi ro AI cho doanh nghiệp Việt
Để việc triển khai AI trong kiểm toán tại Việt Nam mang lại hiệu quả thực sự thay vì trở thành “quả bom nổ chậm”, các bên liên quan cần thực hiện ngay các biện pháp sau:
1. Nguyên tắc “Con người trong vòng lặp” (Human-in-the-loop)
Đây là nguyên tắc bất di bất dịch. AI chỉ được phép đóng vai trò là trợ lý (Copilot), không bao giờ được là người ra quyết định cuối cùng (Pilot). Mọi nội dung do AI tạo ra, đặc biệt là các trích dẫn, số liệu tài chính và căn cứ pháp lý, bắt buộc phải được con người kiểm tra lại (Human Verification). Kiểm toán viên hành nghề phải chịu trách nhiệm cá nhân hoàn toàn về tính chính xác của báo cáo, không thể đổ lỗi cho công nghệ.
2. Thiết lập hành lang pháp lý và đạo đức nghề nghiệp
Bộ Tài chính và Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA) cần sớm nghiên cứu và ban hành các hướng dẫn cụ thể về việc sử dụng công nghệ trong nghề nghiệp. Cần quy định rõ những phần hành nào được phép sử dụng AI trong kiểm toán, những phần hành nào cấm tuyệt đối (ví dụ: đưa ra ý kiến kiểm toán cuối cùng). Các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp cần bổ sung điều khoản về tính liêm chính dữ liệu trong môi trường số.
3. Đầu tư vào hệ thống AI nội bộ (Private AI)
Thay vì sử dụng các công cụ AI công cộng tiềm ẩn rủi ro bảo mật và ảo giác, các công ty kiểm toán lớn tại Việt Nam nên đầu tư xây dựng hoặc thuê các hệ thống AI riêng biệt (Private AI). Các hệ thống này chỉ được huấn luyện trên dữ liệu sạch, đã được kiểm chứng của chính công ty và các văn bản pháp luật chính thống của Việt Nam. Điều này giúp giảm thiểu tối đa rủi ro AI tự bịa đặt thông tin.
Chiến lược ứng dụng AI trong kiểm toán hiệu quả và an toàn
Chúng ta không nên vì lo sợ rủi ro mà chối bỏ sức mạnh của công nghệ. Vấn đề nằm ở chỗ “dùng đúng việc”. Dưới đây là các lĩnh vực mà AI trong kiểm toán có thể phát huy tác dụng tốt nhất và an toàn nhất:
Phân tích dữ liệu lớn và phát hiện gian lận (Fraud Detection): Đây là thế mạnh tuyệt đối của AI. Thay vì kiểm tra chọn mẫu (sampling) theo cách truyền thống, AI có thể quét 100% các giao dịch trong sổ cái kế toán để tìm ra các điểm bất thường (anomalies). Ví dụ: các giao dịch diễn ra vào khung giờ lạ, các số tiền tròn trĩnh bất thường, hoặc các bút toán đảo chiều liên tục. AI sẽ khoanh vùng rủi ro để kiểm toán viên tập trung rà soát.
Hỗ trợ đối chiếu và soát xét tài liệu: AI trong kiểm toán có thể giúp tự động đối chiếu thông tin giữa hóa đơn, phiếu nhập kho và hợp đồng mua bán để phát hiện chênh lệch. Nó cũng có thể rà soát hàng nghìn trang hợp đồng để tìm kiếm các điều khoản rủi ro hoặc các cam kết tài chính tiềm tàng mà con người dễ bỏ sót do mệt mỏi. Tuy nhiên, kết quả này chỉ mang tính cảnh báo để con người xem xét.
Tóm tắt và tổng hợp thông tin sơ bộ: AI rất giỏi trong việc tóm tắt các biên bản họp Hội đồng quản trị hoặc các tài liệu pháp lý dài. Kiểm toán viên có thể dùng AI để nắm bắt nhanh nội dung chính, giúp tiết kiệm thời gian đọc hiểu. Tuy nhiên, tuyệt đối không được copy nguyên văn tóm tắt của AI vào hồ sơ kiểm toán mà chưa qua biên tập và đối chiếu với bản gốc.
Dự báo và phân tích xu hướng: Sử dụng AI trong kiểm toán để phân tích xu hướng doanh thu, chi phí qua các năm và so sánh với dữ liệu ngành. Điều này hỗ trợ kiểm toán viên trong thủ tục phân tích (Analytical Procedures) để đánh giá tính hợp lý của các số liệu tài chính.
Kết luận
Vụ bê bối của Deloitte là một gáo nước lạnh cần thiết cho cơn sốt AI đang lan tràn. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, trong nghề kiểm toán, niềm tin được xây dựng dựa trên sự xác thực và tính liêm chính, những thứ mà thuật toán chưa thể thấu hiểu trọn vẹn.
Tại Việt Nam, việc ứng dụng AI trong kiểm toán là xu thế tất yếu để nâng cao năng lực cạnh tranh và chất lượng dịch vụ. Tuy nhiên, công nghệ phải được đặt dưới sự kiểm soát chặt chẽ của trí tuệ con người và đạo đức nghề nghiệp. Chỉ khi đó, AI mới thực sự trở thành cánh tay phải đắc lực, giúp minh bạch hóa thị trường tài chính thay vì trở thành nguồn gốc của những rủi ro và bê bối mới. Các doanh nghiệp Việt cần tỉnh táo, không chạy theo trào lưu một cách mù quáng mà phải xây dựng một chiến lược chuyển đổi số bền vững, an toàn và tuân thủ pháp luật.
Xem thêm
Báo Động Thung Lũng Silicon: 80% Startup Mỹ Đang Dùng AI Trung Quốc
Toàn Cảnh Thị Trường Số Việt Nam 2025: Chiến Lược Tăng Trưởng Đa Kênh Dựa Trên Dữ Liệu
