Khủng hoảng bong bóng Dot Com nhìn về Dot AI!

Nếu Phố Wall từng là “sòng bạc hợp pháp” trong những năm 1999-2000, thì thời đại AI hôm nay chẳng khác gì một phiên bản remake với đồ họa 8K, hiệu ứng Dolby Atmos và một chút gia vị “chatGPT topping”. Nhưng trước khi phán xét, hãy cùng nhìn lại vết xe đổ 5.000 tỷ USD của bong bóng dot-com và hỏi: AI có đang lặp lại lịch sử hay đang viết lại nó?

1. Dot-Com: Khi tiền đổ nhanh hơn server Yahoo!

Cuối thập niên 90, những website chập chững ra đời, ai cũng tin rằng chỉ cần có .com trong tên miền thì định giá sẽ… .bom (bùng nổ). Những năm cuối thập niên 90, thời mà Internet mới chập chững bước vào cuộc sống như một đứa trẻ nghịch ngợm, và phố Wall thì biến thành một bữa tiệc hoang đường nơi ai cũng nghĩ mình là tỷ phú tương lai. Bất kỳ công ty nào dính dáng đến “.com” – dù chỉ là bán thức ăn cho chó mèo online như Pets.com – đều được định giá như thể họ đang sở hữu chìa khóa mở cửa thiên đường. Lợi nhuận?

Ồ, ai cần lợi nhuận khi có “tăng trưởng” và “thị phần ảo”? Các nhà đầu tư, từ quỹ mạo hiểm đến bác hàng xóm, đổ tiền như nước, biến NASDAQ thành một quả bóng bay khổng lồ, phồng lên gấp 5 lần từ 1995 đến 2000. Yahoo! là vua tìm kiếm, Amazon là anh chàng may mắn sống sót, còn eBay thì như một khu chợ trời kỹ thuật số. Nhưng rồi, như một trò đùa ác ý của thị trường, bong bóng vỡ tan. Hơn 5.000 tỷ USD bốc hơi, hàng ngàn startup biến thành tro bụi, và phố Wall học được bài học: “Đừng bao giờ tin vào giấc mộng đổi đời mà không có nền tảng thực tế.”

Thâm sâu thay, những bất cập của dotcom không chỉ là sự ngu ngốc tập thể, mà còn là minh chứng cho tâm lý đám đông – một con quái vật vô hình luôn sẵn sàng nuốt chửng lý trí. Các công ty “dotcom” đốt tiền như đốt pháo hoa: quảng cáo Super Bowl hàng chục triệu đô chỉ để thu hút người dùng ảo, mô hình kinh doanh thì mơ hồ như sương mù San Francisco. Pets.com, định giá 300 triệu USD, phá sản sau một năm vì… ai mà mua thức ăn chó online khi cửa hàng góc phố rẻ hơn? Webvan thì hứa giao hàng tạp hóa trong 30 phút, nhưng thực tế là lỗ lã triền miên. Kết quả?

NASDAQ lao dốc 80%, kinh tế Mỹ suy thoái nhẹ, và thung lũng Silicon biến thành “thành phố ma” với hàng loạt sa thải. Đó không chỉ là mất tiền, mà là mất niềm tin – một vết sẹo thâm sâu nhắc nhở rằng công nghệ mới không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với vàng ròng. Nó dạy chúng ta rằng, đằng sau hào quang là vực thẳm, và đầu tư mù quáng chính là tự sát tài chính.

• Amazon từ một hiệu sách online thành “chúa tể thương mại điện tử”.
• Pets.com từ startup giao đồ ăn cho… chó mèo thành biểu tượng startup chết yểu.
• Và Nasdaq lúc đó bay cao như tên lửa SpaceX, chỉ để rồi mất 78% giá trị trong chưa đầy 2 năm.

Tổng thiệt hại ước tính: 5.000 tỷ USD.

Kẻ sống sót: cực ít.

Kẻ nằm xuống: chất thành núi dữ liệu 404.

2. Và AI: Bong bóng hay cuộc cách mạng thực sự?

Bây giờ, hãy quay sang “Liệu là bong bóng AI” năm 2025 – một phiên bản hiện đại của dotcom, nhưng với lớp trang điểm tinh tế hơn. Giống như dotcom, AI đang khiến tiền “điện tử” (à không, tiền thật đấy) đổ vào cổ phiếu công nghệ như thác Niagara. Nvidia, Microsoft, và “Magnificent Seven” khác đang dẫn dắt điệu nhảy, với giá cổ phiếu tăng vọt nhờ hype AI, giống hệt “Four Horsemen” (Cisco, Dell, Microsoft, Intel) ngày xưa. Thị trường chứng khoán Mỹ năm 2025 đang chứng kiến sự tập trung kỷ lục vào tech, thậm chí vượt qua dotcom ở một số chỉ số, với top 10 cổ phiếu S&P 500 định giá cao hơn mức 1990s. Sam Altman của OpenAI còn thừa nhận: “Chúng ta đang ở giai đoạn nhà đầu tư quá phấn khích về AI”, so sánh trực tiếp với dotcom. Hài hước thay, các startup AI mọc lên như nấm, hứa hẹn thay đổi thế giới, nhưng nhiều cái chỉ là “slap AI onto everything” – giống như dotcom dán “.com” lên mọi thứ để hút tiền.

AI không phải là dotcom 2.0 hoàn toàn. Dotcom đầy rẫy công ty non trẻ, không doanh thu, sống bằng vay nợ và hype. Còn AI? Các ông lớn như Nvidia đang kiếm bộn tiền thực tế – Nvidia giao dịch ở mức 40x forward earnings, so với Cisco’s 131x năm 2000. Họ có lợi nhuận vững chắc, mô hình kinh doanh rõ ràng, và đầu tư vào AI được thúc đẩy bởi earnings thực tế chứ không chỉ ảo mộng.
Tuy nhiên, nguy cơ vẫn lù lù: Một số chuyên gia như Torsten Slok cảnh báo AI bubble lớn hơn dotcom, với định giá top stocks “out of whack” và rủi ro sụp đổ lớn hơn vì quy mô thị trường khổng lồ. Ví dụ, CoreWeave – startup AI – mất 24 tỷ USD market cap chỉ trong hai ngày năm 2025, chứng minh rằng khi hype tan, đau đớn sẽ lan rộng hơn dotcom, vì giờ đây, hàng triệu nhà đầu tư cá nhân và quỹ hưu trí đều dính líu. Khác biệt nguy hiểm: Dotcom chỉ làm đau “brave or foolish investors”, còn AI có thể kéo theo cả thị trường vì Big Tech chiếm tỷ trọng quá lớn.

Công nghệ AI hiện nay đang ở trạng thái “cơn sốt vàng Silicon”:

• Microsoft rót hơn 13 tỷ USD vào OpenAI.
• Nvidia “hóa rồng” nhờ bán chip AI, vốn hóa bay lên 3.000 tỷ USD.
• Các quỹ đầu tư ào ạt rót tiền vào AI startups với kỳ vọng sinh lời x100.

Nhưng liệu đây là cách mạng công nghệ hay chỉ là bản demo của dot-com 2.0?

3. Điểm giống nhau: Lịch sử nghe rất “quen”

4. Điểm khác biệt: Vì sao AI có thể “sống sót”

• AI có ứng dụng thực tế: ChatGPT, Copilot, tự động hóa… đang được triển khai ngay lập tức.
• Hạ tầng mạnh hơn: Cloud, dữ liệu lớn, GPU khủng, toàn bộ nền kinh tế số đã sẵn sàng.
• Doanh thu thật sự: Một số công ty AI đang kiếm tiền thay vì chỉ “bán mơ”.

Nói cách khác, nếu dot-com là một giấc mơ viễn tưởng, thì AI đang biến viễn tưởng thành công cụ kiếm tiền. Nhưng, cũng đừng quên: 90% startup AI vẫn sẽ chết — giống dot-com, chỉ có “kẻ khổng lồ” trụ lại.

Bóng bóng có thể nổ, nhưng AI sẽ còn ở lại

Nếu dot-com là một bài học về tâm lý bầy đàn, thì AI là bài test mới về sự kiên nhẫn đầu tư. Tiền sẽ tiếp tục đổ vào, hype sẽ tiếp tục tăng, nhưng cuối cùng chỉ những công ty có mô hình kinh doanh thật và giải pháp thực sự mới tồn tại.
Nói ngắn gọn:
“Bong bóng có thể vỡ, nhưng công nghệ sẽ không chết.

Người mất tiền, kẻ kiếm tiền —

Chỉ khác nhau ở… thời điểm rút phích cắm điện.”